Szachy – według dawnych iluminatorów i według Jana Kochanowskiego.

1.

http://www.bl.uk/manuscripts/FullDisplay.aspx?ref=Harley_MS_4903&index=2

emperor-cassidorus-and-the-empress-playing-chess

2.

Kto grze rozumie, może śmiele sadzić,
A kto nie świadom, lepiej się poradzić.
Tablica naprzód malowana będzie,
Tę pól sześćdziesiąt i cztery zasiędzie.
Pola się czarne z białymi mieszają,
Te się owymi wzajem przesadzają.
W tym placu wojska położą się obie,
A po dwu rzędu wezmą przeciw sobie.
Czterykroć czterzej z każdej strony siędą,
A tym sposobem szykować się będą:
Rochowie z brzegów, więc Rycerze po nich,
A potym Popi przysiędą się do nich.
Król z Panią bierze w pojśrzodku dwie poli;
On różną barwę, a ta swoję woli.
Piechota przed nie wyciąga na czoło,
A między wojski pół tablice goło.

fragment: Jan Kochanowski, Szachy (1562/1566)

Warto dodać, że heroikomiczny poemat Jana Kochanowskiego, w którym dwóch graczy walczy o rękę królewny, przełożono w 1912 roku na zapis szachowy:

http://www.purand.pl/pur1/partiajk.htm
Iż tedy przodek przypadł Borzujowi,
Kazał wnet w pole wyciągnąć Pieszkowi,
Który natenczas Paniej posługował

co w tej szlachetnej grze oznacza ruch — d2-d4 —

3.

http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_20_d_i_fs001r

Achilles grający w szachy.

achilles-grajacy-w-szachy

4.

http://www.bl.uk/manuscripts/FullDisplay.aspx?ref=Add_MS_10293&index=0

f. 170r: Keu (Kay) grający w szachy z małżonką, podczas gdy giermek mówi, że Lancelot zniknął.

01

f. 302r: Lancelot gra w szachy na zaczarowanej szachownicy w Logres.

02

5.

https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost13/CarminaBurana/bur_cpo2.html

Carmina Burana, ok. 1230

Roch, pedites, regina, senex, eques, insuper et rex,

Conflictus vocat edictus vos Martis ad ictus!

Vox sonat in Rama: «Trahe tost, capra, concine, clama!»

Victus ab hoste gemat, qui dum fit «Schach roch» et hie mat

bur_scha

6. Suplement – szachy w czasach Jana Kochanowskiego

http://sztukawkawalkach.pl/sylwetki-tworcow/niezwykla-dama-wloskiego-renesansu/

sofonisba-anguissola-gra-w-szachy

Reklamy

„Biblia Porta” – suplement z gęsią i Kapitolem

unnamed

Wspomniana na Bestiariuszu Biblia Porta, to nie tylko liczne sceny biblijne ilustrujące tekst, ale również ciekawe ozdobniki, takie jak na przykład inicjał „R” umieszczony na początku listu św. Pawła do Rzymian. Inicjał ten zawiera… gęś.

Widzimy tutaj oczywiście sympatyczne nawiązanie do ważnego dla Miasta ptaka, który uratował je w trakcie oblężenia Rzymu przez Galów pod wodzą Brennusa:

Tymczasem Brennus, popierał daley oblężenie, w nadziei, że głodem do poddania się przymusi: ale Rzymianie poznawszy iego zamysł lubo istotnie niedostatek cierpieli; rzucili do nieprzyiacielskiego obozu, pewną ilość chleba: w dowód, że się na oczekiwaniu zawodził. Omylony w swych widokach, powziął pewnieyszą skąd inąd nadzieję. Niektorzy z jego żołnierzy, odkryli ścieszkę w skale, przez ktorą Kapitol mógł bydź wzięty. Posyła więc nocą, oddział wybornego żołnierza Brennus. Po tysiącznych przeszkodach i trudach, wdzieraią się na wały Kapilolu, niezmordowani w pracy Gallowie, straż rzymską uśpioną, psy milczące, wszystko w głębokiem ucieszeniu, znayduią:

gdy iednym razem, gęsi w kościele Iunony chowane, wrzaskiem swoim, garnizon przebudzaią. Przerażeni obecnością nieprzyjaciół, Rzymianie; rwą się co tchu do broni: Manliius pierwszy, iednym zamachem, dwóch Gallów z wału, w przepaść rzuca. Przybywaią inni na pomoc. Kapitol ocalony.

(za: Historya Rzymska, Wilno i Warszawa 1813, tom I)

 

 

 

Pięknie ilustrowana średniowieczna Biblia – tzw. Biblia Porta

„Biblia Porta” – księga powstała w regionie francusko-flamandzki pod koniec XIII wieku i zawiera ponad 400 (sic!) ilustracji. Tekst oczywiście łaciński – Wulgata św. Hieronima w wersji porawionej w Paryżu w drugiej ćwierci wieku XIII.

Źródło: Lausanne, Bibliothèque cantonale et universitaire de Lausanne, U 964, Biblia Porta (http://www.e-codices.unifr.ch/en/list/one/bcul/U0964).

a1

Wybrałem z niej kilka, szczególnie ciekawych przykładów, zwłaszcza takich które oddają kunszt twórców – widać na nich wyraźnie widać bogactwo gestów, ruch, dynamikę.

Na użytek tego wpisu obrazki zostały przeze mnie opatrzone cytatami z naszego, zacnego polskiego tłumaczenia Pisma świętego, czyli Biblii Jakuba Wujka. W tym wypadku jest to wydanie z 1962 r. z poprawionym tekstem i opatrzone komentarzami (Stary Testament — ks. Stanisław Styś S.J.; Nowy Testament — ks. Władysław Lohn S.J.), Kraków, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy LINK

– – – – – – – – – – – – –
A.
Księga Rodzaju, rozdział XXVIII

10 A tak wyszedłszy Jakub z Bersabee, szedł do Haranu.
11 A gdy przyszedł do jakiegoś miejsca i chciał na nim odpocząć po zachodzie słońca, wziął jeden z kamieni, które leżały, a podłożywszy pod głowę swoją, spał na tymże miejscu.
12 I ujrzał we śnie drabinę stojącą na ziemi, a wierzch jej dosięgający nieba, i aniołów Bożych wstępujących i zstępujących po niej, a Pana wspierającego się na drabinie i mówiącego mu:
13 Jam jest Pan, Bóg Abrahama, ojca twego, i Bóg Izaaka. Ziemię, na której śpisz, tobie dam i potomstwu twemu.

drabina-jakubowa

 

– – – – – – – – – – – – –
B.
Dzieje Apostolskie, rozdział VIII

26 Anioł zaś Pański odezwał się do Filipa, mówiąc: Wstań, a idź ku południowi, na drogę, która biegnie z Jeruzalem do Gazy; jest ona pusta.
27 I wstawszy, poszedł. A oto mąż Etiopczyk, rzezaniec, możny urzędnik Kandaki, królowej Etiopii, który był nad wszystkimi jej skarbami, przyjechał pokłonić się do Jeruzalem.
28 I wracał, siedząc na wozie swoim, i czytając Izajasza proroka.
29 I rzekł Duch do Filipa: Przybliż się, i przyłącz się do wozu tego.
30 Filip zaś przybiegłszy, usłyszał go czytającego Izajasza proroka, i rzekł: Czy sądzisz, że rozumiesz, co czytasz?
31 A on rzekł: I jakżebym mógł, jeśli mi nikt nie wyjaśni? I poprosił Filipa, aby wsiadł, i usiadł przy nim.
32 A ustęp Pisma, który czytał, był ten: Jako owca na zabicie był wiedziony; a jako baranek bez głosu przed tym, który go strzyże, tak nie otworzył ust swoich.
33 W uniżeniu sąd jego został podniesiony, a ród jego kto wypowie? Albowiem zgładzone będzie z ziemi życie jego.
34 Rzezaniec zaś odpowiadając, rzekł Filipowi: Proszę cię, o kim prorok to mówi? O sobie, czy też o kim innym?
35 A Filip otworzywszy usta swoje, i zaczynając od tego Pisma, opowiedział mu dobrą nowinę o Jezusie.
36 I gdy jechali i rzekł rzezaniec: Oto woda! Cóż drogą, przybyli do jakiejś wody, przeszkadza mi, abym był ochrzczony?
37 I rzekł Filip: Jeśli z całego serca wierzysz, wolno. A on odpowiadając, rzekł: Wierzę, że Jezus Chrystus jest Synem Bożym.
38 I kazał zatrzymać wóz, i weszli obaj w wodę, Filip i rzezaniec, i ochrzcił go. 39 A gdy wyszli z wody, Duch Pański porwał Filipa, i już więcej nie widział go rzezaniec; ale jechał drogą swoją, radując się.

dworzanin-etiopski

 

– – – – – – – – – – – – –
C.
Inicjał „E” na początku Księgi Iozuego (Et factum est post mortem Moisi…)

I stało się po śmierci Mojżesza, sługi Pańskiego, iż mówił Pan do Jozuego, syna Nuna, sługi Mojżeszowego, i rzekł mu: Mojżesz, sługa mój, umarł ; wstań i przepraw się przez ten Jordan, ty i wszystek lud z tobą, do ziemi którą ja dam synom Izraelowym.

e-codices_bcul-u0964_067r_max

 

– – – – – – – – – – – – –
D.
Pierwsza strona Ewangelii wg św. Łukasza i detal z kapłanem Zachariaszem:

rozdział I
21 A lud oczekiwał Zachariasza, i dziwili się, że tak długo przebywał w świątyni.
22 Wyszedłszy zaś, nie mógł do nich mówić; i poznali, że miał w świątyni widzenie: A on dawał im znaki, i został niemy.

e-codices_bcul-u0964_405r_max

poczatek-ewangelii-lukasza

 

– – – – – – – – – – – – –
E.
Apokalipsa św. Jana, rozdział V

2 I widziałem, a oto „koń biały” i siedzący na nim miał łuk i dano mu wieniec i wyszedł zwycięsko, aby zwyciężyć.
3 I gdy otworzył drugą pieczęć, słyszałem drugie zwierzę mówiące: Przyjdź i patrz.
4 I wyszedł inny „koń ryży” i siedzącemu na nim dane było, aby zabrał pokój z ziemi i żeby jedni drugich zabijali i dano mu miecz wielki.
5 I gdy otworzył trzecią pieczęć, słyszałem trzecie zwierzę mówiące: Przyjdź i patrz. I oto „koń kary,” a siedzący na nim miał szalę w ręce swojej.
6 I słyszałem jakby głos w pośrodku czworga zwierząt mówiących : Miarka pszenicy za denara i trzy miarki jęczmienia za denara, a nie czyń szkody oliwie i winu.
7 A gdy otworzył czwartą pieczęć, usłyszałem głos czwartego zwierzęcia mówiącego : Przyjdź i patrz.
8 A oto koń blady, a siedzącemu na nim na imię śmierć i piekło szło za nim i dana mu jest moc nad czterema częściami ziemi, aby zabijał mieczem, głodem i śmiercią i przez zwierzęta ziemskie.

jezdzcy-apokalipsy

e-codices_bcul-u0964_479r_max

 

– – – – – – – – – – – – –
F.
Księga Wyjścia, rozdział III

1 A Mojżesz pasł owce Jetry, teścia swego, kapłana madianickiego. A gdy zagnał trzodę w głąb pustyni, przyszedł do góry Bożej Horeb.
2 I ukazał mu się Pan w płomieniu ognistym z pośrodka krzaka, i widział, iż krzak gorzał, a nie zgorzał.
3 I rzekł Mojżesz: Pójdę i zobaczę zjawisko to wielkie, czemu nie zgorzeje ten krzak.

krzak-gorejacy

 

– – – – – – – – – – – – –
G.
Dzieje Apostolskie, rozdział XVI,

16 A zdarzyło się, gdyśmy szli na modlitwę, że spotkała się z nami pewna dziewczyna, mająca ducha wróżby, która wróżeniem przynosiła wielki zysk panom swoim.
17 Ta chodząc za Pawłem i za nami, wołała, mówiąc: Ci ludzie są sługami Boga najwyższego; oni wam oznajmują drogę zbawienia.
18 A to czyniła przez wiele dni. Paweł zaś bolejąc, odwróciwszy się, rzekł duchowi: Rozkazuję ci w imię Jezusa Chrystusa, żebyś z niej wyszedł. I wyszedł tej samej chwili.
19 Ale panowie jej widząc, że znikła im nadzieja zysku, pojmawszy Pawła i Sylę, zaprowadzili ich na rynek do zwierzchności.

niewolnica-ktora-wieszczyla

 

– – – – – – – – – – – – –
H.
Księga Rodzaju, rozdział XXXI — Jakub i Laban spożywają posiłek

posilek

 

– – – – – – – – – – – – –
I.
Inicjał „A” — początek Apokalipsy św. Jana:

1 Objawienie Jezusa Chrystusa, które dał mu Bóg, aby wyjawił sługom jego, „co się ma stać” wkrótce i oznajmił przez poselstwo anioła swojego słudze swemu Janowi,
2 który wydał świadectwo o słowie Boga i o świadectwie Jezusa Chrystusa, cokolwiek widział.

sw-jan

 

– – – – – – – – – – – – –
J.
Dzieje Apostolskie, rozdział XXVII

13 A gdy powiał wiatr z południa, sądząc, że dopięli przedsięwzięcia, odbiwszy od Asson, płynęli obok Krety.

sw-pawel-w-drodze

14 Lecz niedługo potem uderzył w niego wicher gwałtowny, zwany Euroakwilo.
15 A gdy okręt został porwany, i nie mógł się oprzeć wiatrowi, puściwszy okręt z wiatrem, płynęliśmy.
(…)
20 Lecz gdy nie pokazywały się ani słońce, ani gwiazdy przez dni wiele, i niemała burza zagrażała; odeszła nas już wszelka nadzieja ocalenia.

okret-tonie

39 Gdy zaś dzień nastał, lądu nie rozpoznawali, ale ujrzeli jakąś zatokę, mającą brzeg płaski, do którego zamyślali, gdyby się dało, przybić z okrętem.
40 A gdy podnieśli kotwice, puścili się na morze, rozluźniając zarazem przeguby sterowe, i nastawiwszy na wiatr żagiel pierwszego masztu, zmierzali do brzegu. 41 Ale najechawszy na wysunięty w morze półwysep, osiedli ze statkiem, tak że przód okrętu nieruchomo utkwił, a tył rozpadał się pod naporem morza.

na-cyprze-krecie

rozdział XXVIII

1 I gdyśmy się wyratowali, wtedy dowiedzieliśmy się, że wyspa nazywała się Melita.
2 A barbarzyńcy okazywali nam niemałą uprzejmość Rozpaliwszy bowiem ognisko, podejmowali nas wszystkich z powodu deszczu, który padał i z powodu zimna.
3 A gdy Paweł nazbierał niemało suchego chrustu i włożył na ogień, żmija wypełznąwszy wskutek gorąca, chwyciła się ręki jego.
4 Lecz gdy barbarzyńcy ujrzeli gada wiszącego u jego ręki, mówili jeden do drugiego: Niechybnie ten człowiek jest mordercą, bo choć z morza cało wyszedł, pomsta nie pozwala mu żyć.
5 Ale on strząsnąwszy gada w ogień, nic złego nie doznał.

Crux

Detale z kolejnej „Biblii Pauperum” z XIV wieku. Tym razem księga sporządzona prawdopodobnie dla dworu Małgorzaty z Kleve:

informacja ze strony Biblioteki Brytyjskiej http://www.bl.uk/manuscripts/FullDisplay.aspx?ref=Kings_MS_5:

Biblia Pauperum, a picture Bible including a series of images of the life of Christ with Old Testament prefigurations, with three miniatures on every recto. Each miniature of the Christological cycle is accompanied by bust-length portraits of apostles and prophets holding scrolls and corresponds to typological miniatures.The subjects depicted in the three miniatures are explained in short leonine hexameters beneath the central image from the Christological cycle, incipit: ‚Unde versus vipera vim’. The prose text on each side of the typological miniatures is a paraphrase of relevant biblical excerpts, incipit: ‘Legitur in Gen. 2o capitulo’. Each verso includes a rubric relating to the central miniature.Originally, the leaves of this manuscript were folded into three, with the sewing between the first and the second miniature, and rubrics announcing the subjects on verso of the first miniature, but the manuscript was rebound in its present oblong format with the leaves unfolded. This is the only known surviving manuscript in this format, and is also unique in its painted rather than pen and wash illustrations of the text.Decoration: 93 miniatures in colours and gold. Text in red, blue or gold. Instructions to illuminators in Dutch on some versos. Underdrawings partly visible. The illustrations are attributed to the Master of the Hours of Margaret of Cleves.

[stare ilustracje] „Multimedialny” manuskrypt astronomiczny.

W zasobach cyfrowych (zdigitalizowane manuskrypty) British Library pod sygna­turą: Harley MS 3719 (link: BL – Harley_MS_3719) można znaleźć kolekcję tekstów z lat 1275-1540 dotyczących: astronomii, kalendarza, medycyny oraz filozofii.

Wśród nich na kartach 155verso, 156recto można znaleźć tablice astrologiczne czy raczej astronomiczne (wszak w wówczas były to kwestie ze sobą ścisle związane), które zawierają ruchome (!) tarcze, przymocowane nicią do kart manuskryptu, a całość przypomina astrolabium:

Harley MS 3719, 155v

Czytaj resztę wpisu »

Boże Narodzenie!

8285725356_d25d8dabd9_bMszał Eberharda von Greiffenklau, II kwartał XV wieku

więcej informacji: http://www.thedigitalwalters.org/Data/WaltersManuscripts/html/W174/description.html

Drawing with Words

[Repost] Teksty w średniowiecznych księgach ułożone w formie obrazków.

medievalbooks

The pages of medieval books are generally filled with two things: words and decoration – and a lot of nothingness, the margins. The divide between the two is evident and clear. Words make up the text and are executed with pen and ink, while illustrations, produced with brush and paint, decorate the text. There are manuscripts, however, in which this self-evident truth is turned upside-down: sometimes decoration is created by words, which were meant to be read. This intriguing scenario blurs the divide between text and illustration: it challenges how we define both.

Decoration forming words

British Library, Arundel 155 (10th century) Fig. 1 – British Library, Arundel 155 (11th century) – Source

Decorative elements forming readable text  are fairly common in medieval times. High-quality manuscripts often open with words – or even a full sentence – that are painted with a brush rather than copied with a pen. The artist who produced the eleventh-century page in Fig. 1, for example, used his brush to paint the entire first line of Psalm 1: „Beatus vir qui…

View original post 655 słów więcej

Bestye… (2)

Na Bestiariuszowo-kulturalnym blogu nie może zabraknąć co pewien czas odwołania do tych prawdziwych Bestiariuszy z okresu ich największej świetności.

Dzisiaj jednak pojawią się tutaj ilustracje pokazujące istoty rzadziej zaludniające karty tych ksiąg:

Źródło nr 1. http://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=95&CollID=16&NStart=120613

Kot scigający myszy:

Sprytny lis udający martwego oraz lis ze zdobyczą:

Mastiffy i pasterz/owczarz:

Źródło nr 2.  http://www.bl.uk/catalogues/illuminatedmanuscripts/record.asp?MSID=8813&CollID=16&NStart=120319

Pszczoły:

Sroki:

Biały kot i szary kot polujące na myszy:

Mysz i kret:

Źródło nr 3.  http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=harley_ms_3244_f036r

[od góry] Pies z pasterzem, pies ścigajacy jelenia, psy polujące na królika

oraz wierny pies, który opłakuje zamordowanego właściciela, a następnie odnajduje mordecę i go zabija.